به گزارش پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی، باکو در اواخر اردیبهشتماه ۱۴۰۵، کانون تلاقی ایدههای نوین برای آیندهای بود که قرار است در آن، شهرها پناهگاه و مامن زندگی باشند، نه قربانی. سیزدهمین مجمع جهانی شهری (WUF-۱۳) در حالی آغاز به کار کرد که راهروهای مرکز همایشهای باکو، شاهد حضور دیپلماتها و متخصصانی بود که برای «اسکان جهانی» گرد هم آمده بودند. هیأت وزارت راه و شهرسازی جمهوری اسلامی ایران در این رویداد بینالمللی با حضور غلامرضا کاظمیان، معاون شهرسازی و معماری و دبیر شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، حبیبالله طاهرخانی، معاون مسکن و ساختمان و صادق صادقپور، مشاور وزیر و دبیر اسکان بشر شکل گرفت. مجمع امسال میزبان مقامات عالیرتبهای بود؛ فرصتی که دیپلماسی شهری ایران را در بستری راهبردی از تعاملات چندلایه قرار داد.
فصل اول: تریبونی برای بازخوانی مفهوم امنیت
نخستین روز مجمع، با نشست وزرا آغاز شد؛ جایی که معمولاً جملات رسمی و آمارهای امیدوارکننده بر فضا حاکم است. اما وقتی غلامرضا کاظمیان پشت تریبون قرار گرفت تا پیام فرزانه صادق را قرائت کند، لحن روایت تغییر کرد. او با صدایی که بازتابدهنده جدیت و دغدغههای تهران بود، از تناقضی سخن گفت که جهان امروز با آن دستبهگریبان است.
در پیام وزیر که توسط غلامرضا کاظمیان، معاون شهرسازی و معماری، با تأکیدی هوشمندانه بازخوانی شد، سؤالی بنیادین از جامعه جهانی پرسیده شد: «چگونه میتوان از شهرهای امن و تابآور سخن گفت، در حالی که کودکان در برخی نقاط جهان همچنان با صدای موشک از خواب برمیخیزند؟» این بخش از روایت سفر، فراتر از یک سخنرانی، ترسیمکننده خطمشی وزیر راه و شهرسازی در مواجهه با چالشهای تحمیلی بود. کاظمیان با بازخوانی این پیام، ایران را کشوری معرفی کرد که با وجود فشارهای سنگین تحریم و جنگ، همچنان بر مدار توسعه پایدار شهری حرکت میکند، اما از جامعه جهانی میخواهد که چشمان خود را بر تخریبهای عامدانه زیرساختها نبندد.
بر اساس برنامه اعلامشده، هیأت اعزامی جمهوری اسلامی ایران در چندین رویداد تخصصی این مجمع حضور فعال داشت؛ از جمله نشست کارگروه منطقهای «مسکن مناسب برای همه با محوریت پایداری و تابآوری مسکن» با میزبانی برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد (UN-HABITAT)، رویداد شبکهسازی «پیوند برداشتها از سیاست ملی شهری و راهکارهای مسکن» با میزبانی وزارت زمین، زیرساخت و حملونقل کره جنوبی، و رویداد «از چشمانداز تا واقعیت؛ رهبری شهری برای مسکن فراگیر و تابآور در آسیا» با میزبانی مجمع شهرداران آسیایی. غرفه شهرداری میناب با عنوان «میناب به سوی فراگیری، ایمنی و تابآوری» نیز در حاشیه این مجمع فعال بود و روایتگر تجربه زیسته یک شهر ایرانی در مسیر تابآوری شد.
فصل دوم: روایت اعداد تلخ
هیئت در روزهای بعد به عمق فاجعهای پرداخت که در پیام وزیر و گفتگوهای معاون وی متبلور بود. کاظمیان در نشستهای تخصصی و در حاشیه مجمع، با ارائه جزئیاتی که از دقت نظر وزارتخانه در رصد خسارات حکایت داشت، تصویر دقیقی از ویرانیهای ناشی از جنگ اخیر آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران ترسیم کرد.
او از تخریب و آسیب به حدود ۱۵۰ هزار واحد مسکونی سخن گفت؛ عددی که پشت آن، هزاران خانواده بیخانمان و رویاهای مدفون قرار داشت. راوی در این بخش، بر نقطه حساستری انگشت گذاشت: مدرسه «شجره طیبه» در میناب و ۱۶۸ دانشآموزی که جان خود را از دست دادند. انتخاب این مثال در قلب باکو، نشاندهنده استراتژی وزیر برای پیوند زدن مفاهیم کلان شهری با حقوق بنیادین بشر بود. کاظمیان با اشاره به تخریب پلها، جادهها و خطوط ریلی، به جهانیان فهماند که وقتی زیرساختهای حملونقل آسیب میبینند، در واقع «رگهای حیاتی زیست شهری» قطع شدهاند.
در کنار این روایت از ویرانیهای جنگی، فصل دیگری از بحرانهای شهری در مجمع به تصویر کشیده شد. غلامرضا کاظمیان در نشست تخصصی «از مخاطره تا تابآوری؛ مسیرهای مواجهه با شهرهای در حال فرونشست» که با مشارکت UN-HABITAT، APDIM و UNESCAP برگزار شد، فرونشست زمین را یکی از مهمترین چالشهای امنیت شهری و آبی کشور توصیف کرد. بر اساس دادههای ارائهشده، حدود ۹۰ هزار کیلومتر مربع از اراضی کشور تحت تأثیر فرونشست قرار دارند و استانهای تهران، البرز، اصفهان، فارس، خراسان رضوی، کرمان و قزوین از بحرانیترین مناطق محسوب میشوند.
در این ارائه، بر رویکرد دوگانه ایران در مواجهه با فرونشست تأکید شد؛ نخست کنترل عوامل ایجادکننده از طریق مدیریت پایدار منابع آب و کاهش برداشتهای زیرزمینی، و دوم کاهش پیامدها از طریق تدوین ضوابط فنی، پایش مستمر، مقاومسازی زیرساختها و مدیریت توسعه شهری. نمونههایی از مداخلات برنامهریزی شهری از جمله جلوگیری از الحاق اراضی جدید به شهرهای در معرض خطر فرونشست و هدایت توسعه شهری به پهنههای ایمنتر نیز ارائه شد. کاظمیان در این نشست، فرونشست زمین را مسئلهای فراتر از یک مخاطره زمینشناختی و مرتبط با امنیت شهری، پایداری سرزمینی و آینده توسعه کشور دانست و بر ضرورت گذار از مدیریت بخشی آب به سمت حکمرانی یکپارچه، تابآور و مبتنی بر سازگاری با کمآبی تأکید کرد.
فصل سوم: ابتکار تهران؛ پیشنهاد صندوق ویژه بازسازی
یکی از نقاط عطف این مجمع، عبور هیأت ایرانی از مرحله «گزارشگری» به مرحله «پیشنهاددهی راهبردی» بود. فرزانه صادق در پیام خود که توسط معاونش تبیین شد، با نگاهی آسیبشناسانه به «دستورکار جدید شهری» (NUA)، بر این نکته تأکید کرد که کمبود منابع مالی و محدودیت اختیارات محلی، گلوگاههای اصلی اجرای این سند جهانی هستند.
در این بخش از سفر، کاظمیان به تشریح پیشنهاد راهبردی ایران پرداخت: «تأسیس صندوق ویژهای در سازمان ملل برای حمایت از بازسازی کشورهای درگیر بحرانهای نظامی و اقلیمی». این پیشنهاد، نشاندهنده کنشگری فعال وزارت راه و شهرسازی در سطح بینالمللی بود. ایران در باکو صرفاً به دنبال همدلی نبود، بلکه به دنبال تغییر در ساختارهای مالی بینالمللی برای حمایت از «حق بر شهر» در مناطق بحرانزده بود. تأکید بر گنجاندن برنامه «اسکان اضطراری و بازتوانی بلندمدت» در دستورکار جهانی، دستاورد فکری این هیأت برای مجمع جهانی شهری بود.
در ادامه این کنشگری راهبردی، غلامرضا کاظمیان در رویداد شبکهسازی «پیوند برداشتها از سیاست ملی شهری و راهکارهای مسکن» (NUP) با میزبانی وزارت زمین، زیرساخت و حملونقل کره، به ارائه تجربه جمهوری اسلامی ایران در حوزه سیاستهای ملی شهری و راهکارهای تأمین مسکن پرداخت.
کاظمیان همچنین به تشریح سیاست ملی شهری ایران در سال ۲۰۲۲ (NUP ۲۰۲۲) پرداخت که مشتمل بر ۱۳ سیاست کلان در حوزههای حکمرانی شهری یکپارچه، برنامهریزی یکپارچه شهری و منطقهای، مشارکت عمومی، کاهش تغییرات اقلیمی، بازنگری در نظام برنامهریزی مسکن (سیاست شماره ۵)، شبکه متعادل شهرهای پایدار، مدیریت زمین شهری، اقتصاد شهری، سکونتگاههای غیررسمی، مناطق کلانشهری، توسعه شهری حساس به آب، شهرهای جدید هوشمند و سلامت شهروندان است.
جزئیات سیاست شماره ۵ که به بازنگری در نظام برنامهریزی مسکن به منظور ایجاد بازار متعادل و مسکن مقرونبهصرفه اختصاص دارد، با استقبال شرکتکنندگان مواجه شد. وی سپس از اقدامات عملیاتی بخش مسکن در بازه ۱۴۰۰-۱۴۰۵ سخن گفت؛ از راهاندازی سامانه یکپارچه اطلاعاتی طرحهای حمایتی مسکن (GPS) با زیرسامانههای متعدد از جمله سامانه طرح ملی اقدام مسکن، سامانه تسهیلات بافتهای فرسوده شهری، سامانه تسهیلات مسکن روستایی، سامانه کمک ودیعه مسکن استیجاری و سامانه قانون حمایت از جوانی جمعیت و خانواده گرفته تا طرح مسکن استیجاری برای زوجهای جوان و برنامه مسکن برای اقشار محروم . کاظمیان در این بخش، بر پوشش چرخه کامل زنجیره تأمین مسکن از ثبتنام و غربالگری تا تحویل واحد نهایی از طریق سامانه اطلاعاتی تأکید کرد.
فصل چهارم: ساختمانها و معماری؛ مرزبانان جدید ناترازی انرژی
روایت سفر هیأت ایرانی تنها به موضوع جنگ و بحرانهای زمینشناختی محدود نماند. در بخش دیگری از این مأموریت، غلامرضا کاظمیان در رویداد «گفتوگوی سطح بالای انرژی و شهرسازی۸ D-» حضور یافت تا بر یکی از چالشهای داخلی و جهانی یعنی ناترازی انرژی تمرکز کند.
توصیف صحنه در این نشست، نشاندهنده تسلط فنی هیأت ایرانی بود. معاون وزیر با ارائه آماری دقیق، سهم ۴۰ درصدی بخش ساختمان از کل مصرف انرژی سالانه ایران را به عنوان یک «اولویت راهبردی» مطرح کرد. او از رویکرد وزیر راه و شهرسازی در مدیریت تقاضا پرده برداشت؛ جایی که «معماری و طراحی اصولی» نه به عنوان یک امر زیباییشناختی، بلکه به عنوان ابزاری برای مدیریت کلان انرژی کشور معرفی شد. این بخش از گزارش نشان میدهد که وزارتخانه، تابآوری را نه فقط در برابر زلزله و جنگ، بلکه در برابر بحرانهای نادیدنی مانند «ناترازی انرژی» نیز دنبال میکند.
فصل پنجم: دیپلماسی همسایگی؛ از خزر تا مسیرهای ریلی آستارا
حضور در باکو، فرصتی مغتنم برای تقویت پیوندهای دوجانبه بود. کاظمیان در گفتگو با خبرگزاریهای منطقه، اراده جدی دولت برای تکمیل پروژههای لجستیکی را تبیین کرد. او با اشاره به پروژه ریلی «آستارا-رشت»، این مسیر را نه فقط یک خط آهن، بلکه پیوندی تمدنی و اقتصادی توصیف کرد که پیشرفت آن تحت تأثیر شرایط اخیر قرار گرفته اما اراده برای تکمیل آن خللناپذیر است.
لایه دیگری از دیپلماسی فعال هیأت ایرانی در دیدارهای بینالمللی نمایان شد. غلامرضا کاظمیان در حاشیه مجمع با مصدق مالک (Dr. Musadik Malik)، وزیر مسکن پاکستان دیدار و گفتگو کرد. همچنین دیدار با دولت دولتاف (Davlat Davlatov)، معاون شهرسازی و معماری کمیته دولتی شهرسازی و معماری کشور آذربایجان، در زمینه ادامه همکاریهای دوجانبه از دیگر برنامههای دیپلماتیک این هیأت بود. تأکید بر همکاری کشورهای حاشیه دریای خزر در حوزه «اقدام اقلیمی» و مدیریت شهرهای ساحلی، همراه با معرفی تجربه موفق تدوین «سند سیاست ملی شهری» با همکاری UN-Habitat، ایران را به عنوان کشوری پیشرو در به اشتراکگذاری دانش فنی برای اسکان بشر معرفی کرد.
میثاقی برای صلح و سازندگی در غوغای جهانی
مأموریت هیأت وزارت راه و شهرسازی در سیزدهمین مجمع جهانی شهری، با پیامی انسانی و راهبردی به پایان رسید. این سفر نشان داد که مدیریت شهری در پارادایم جدید وزارتخانه، از دیوارهای سیمانی عبور کرده و به مفاهیمی چون «حق بر امنیت» و «عدالت در بازسازی» پیوند خورده است. حضور فعال در غرفه شهرداری میناب با عنوان «میناب به سوی فراگیری، ایمنی و تابآوری»، روایت سهگانه «جنگ، فرونشست و ناترازی انرژی» و ارائه سیاست ملی شهری ایران در محافل تخصصی، قطعات پازلی بودند که نشان دادند ایران علیرغم تمام فشارها، همچنان نبض توسعه شهری را در دست دارد.
در پایان، همانگونه که فرزانه صادق در پیام خود آرزو کرده بود، صدای ایران در باکو، صدای صلح برای کودکان سراسر جهان بود. بازگشت هیأت از باکو، آغاز فصلی تازه برای تدوین «طرحهای احیا» با بهرهگیری از دانش جهانی است؛ فصلی که در آن، خانهها مقاومتر، شهرها باهوشتر و زیرساختها در برابر تندبادهای حوادث، استوارتر بنا خواهند شد. این سفر، گواهی بود بر این واقعیت که «تابآوری»، نه یک انتخاب، بلکه مأموریتی برای حفظ زیستبوم شهروندی است.